„Pamiętnik Ewy”- taka przesyłka dotarła do Rodziny w latach 80-tych. „Oddać do rąk Janiny D”. Pomimo starań, nigdy nie udało się dotrzeć do adresatki. Pamiętnik budził emocje. Wspomina się tam miejsca i ludzi dobrze Rodzinie znane, gdyż Ewa okazała się odległą w czasie i przestrzeni kuzynką, mieszkającą gdzieś na Antypodach, z którą Rodzina straciła po wojnie kontakt. Pamiętnik przeleżał w szufladzie 30 lat. Nadszedł czas, aby podzielić się nim z Wami. Są to prywatne notatki, nigdy nie szykowane do publikacji, dlatego emocje w nich zawarte, często naiwne i patetyczne, są prawdziwe, a nie obliczone na efekt wstrząśnięcia czytelnikiem.

Zapraszam Was na wędrówkę w czasie i przestrzeni. Naszym przewodnikiem będzie Ewa Wojakowska-dziewczyna, która prowadziła przed wojną normalne, beztroskie życie, zanim jej świat się rozpadł.

Przepisując Pamiętnik nie ingeruję w składnię zdań, ani w archaiczną pisownię wyrazów. Poprawiam jedynie literówki, interpunkcję, kolejność słów tam, gdzie zaznaczyła to autorka. Ilustracje pochodzą z zasobów internetu, lub z archiwów własnych. Wprowadziłam je jako dekorację, nie stanowią one elementu pierwotnego pamiętnika. Konwencja bloga wymaga nadawania tytułów postom. Również owe tytuły nie są częścią pamiętnika.

Informacja dla nowych czytelników:

Po prawej stronie znajduje się link do początku historii Ewy.

Przed skopiowaniem fragmentów pamiętnika na inne portale, prosimy o zwrócenie się o zgodę!

poniedziałek, 14 marca 2011

Pod opieką N.K.W.D.

W Urdżarze, co kilka dni przed sklepami rządowymi, stoją długie ogonki za towarami codziennego użytku, jak: mydło, cukier, herbatę, nici. Ludność zniewolona kupować to, co przywieziono do sklepu, a nie to, czego potrzebuje.
Preciedatel Jeremieniko, podczas przerw w pracy, lub poza pracą, oświeca nas- „ciemny motłoch z Polski”. Przez kilka dni udowadniał, że Polska dlatego „przepadła”, że nie posiadała jako zaprzęgu wołów.
-Popatrzcie! Z.S.R.R. ma woły, dlatego istnieje- ujawnił Jeremienko.



Po tym pierwszym przekonywującym argumencie, Jeremienko zapowiedział:
-Polski nigdy nie będzie. Na świecie istnieć będzie tylko Germania i Z.S.R.R.
W południe, podczas przerwy obiadowej, odwiedził nas „kulturnik”, oświatowiec, inwalida wojenny z wojny rosyjsko-fińskiej, Tabaczenko. Pierś jego zdobi order „za waleczność”. Towariszcz Tabaczenko czyta wyjątki z broszur i gazet.Gazeta dociera do Urdżaru w ograniczonej ilości egzemplarzy, dostępna jedynie partyjnym i zaufanym.
Na stepie gazeta spełnia podwójną rolę. Przesącza ochłapy wiadomości, jakie podało moskiewskie Politbiuro oraz zastępuje bibułkę, służy do palenia machorki.
Towariszcz Tabaczenko mówił nam dzisiaj o życiu robotników angielskich, że w Anglii robotnik mieszka w piwnicznych mieszkaniach, po ścianach spływa woda, a za pokarm służą żaby. Polacy wybuchnęli głośnym śmiechem. Rosjanie z przerażeniem w oczach patrzyli na nas, a kulturnik zaniemówił.
Z czasem doszliśmy do przekonania, że Rosjanie inwigilują nas, więc zachowaliśmy umiar i nie wypowiadamy własnego zdania.
Już trzecią niedzielę chodzimy na bazar, by nabyć wiadro na wodę.
Codziennie wieczorem, gdy na niebie zabłysną migotliwe gwiazdy, wychodzę poza chałupę, w step, unoszę wysoko ręce i zanoszę modły do Boga o zdrowie i siły do przetrwania niedoli.

Urdżar otacza pustkowie, równina i kępy zżółkłej trawy, spalonej przez żar słoneczny. Jedynie pod ciernistym karagajem, zieleni wiotka, bladozielona trawa.
Step głuchy, pusty, w dzień praży niemiłosiernie słońce, pod wieczór szaleją burze piaskowe, wieczorami wyją wilki, a w nocy żałośnie jęczy wicher.

W pierwszych dniach czerwca obwieszczono nam, że wychodnoj, odtąd począwszy, będzie w niedzielę, a nie jak dotąd, co szósty dzień.
Starzy Rosjanie innowację tę przyjęli ze wzruszeniem, zaopatrując ją komentarzem: „nastąpią wielkie, bardzo wielkie zmiany, jak Bolszewicy przywrócili niedzielę, tak jak za cara”.
Z ust Rosjan słowa te wychodziły, jak jakieś misterium, okryte całunem tajemniczości. Rosjanie od 1918 roku żyją nadzieją przemian, inaczej dawno by przestali żyć. Przywrócenie niedzieli uważali za pierwszą jaskółkę reform, nawrotu do starego porządku świata.
Wysłałam do Mietka pierwszy list. Opisałam oględnie, jak tu żyję.
Pod koniec czerwca otrzymałam paczkę,wysłaną wspólnie przez teściową i ciocię Stanisławę. Ponadto teściowa przysłała mi 200 rubli. Nic mi w życiu nie sprawiło takiej radości, jak ta paczka. Poczułam opiekę, że nie jestem osamotnioną. Natychmiast podziękowałam za paczkę i poprosiłam teściową o wiadro na wodę.
Odwiedza nas Baboniowa. Optymizm nie opuścił jej. Obecnie przesunęła nasz powrót do Lwowa na jesień.

Mama codziennie gotuje obiad na podwórzu, na piecyku ulepionym z gliny. Gospodyni Natasza z dzieckiem żyją chlebem i kwaszoną kapustą. Dwa razy w tygodniu gotuje z rana łapszę, jedzą ją przez cały dzień. W sobotę pod wieczór przyjeżdża mąż Nataszy, przywozi rybę, więc w niedziele jedzą obiad- ową rybę.

Mama szuka zajęcia, odwiedza nauczycielki dziesięcioklasowej szkoły. Podczas swych wędrówek poznała dwie starsze nauczycielki. Zaprosiły mamę do siebie na szklaneczkę „czaju”.
Nauczycielki mieszkają schludnie, wyraźnie odbijają od innych Rosjan, mieszkańców Urdżaru. Ojciec nauczycielek, starszy, przystojny mężczyzna, zatrudniony jest w charakterze „buchaletera”. Dwie córki, właściwie pasierbice, są nauczycielkami w szkole średniej, a gospodarstwo prowadzi starsza „madam”.
Z domem tym zadzierżgnęłyśmy nić przyjaźni. Z czasem „madam” wyjawiła nam swą przeszłość. Pochodziła z Moskwy, mąż był carskim pułkownikiem. Z małżeństwa tego miała troje dzieci:syna i dwie córki-nauczycielki. Syn służy w wojsku. Podczas rewolucji bolszewicy rozstrzelali jej męża. Wyszła ponownie za mąż za kolegę męża, również pułkownika. Kiedy fala rewolucji ogarnęła Rosję, pozostawili dobytek, wdziali łachmany i uszli do Urdżaru na step, by zatrzeć pochodzenie. Córki i syn nie znają pochodzenia rodziców.
Pewnego dnia córki wyszły na zebranie partyjne, madam wyciągnęła z ukrycia zawiniątko, a był to plik dokumentów, fotografii i książeczka do nabożeństwa. Ujrzeliśmy jej fotografię wspólną z pierwszym mężem. On w mundurze galowym przy szabli, ona w futrzanej etoli, a dzieci wyglądały, jak wypieszczone aniołki.
Podczas jednej z rozmów, gdy córki wyszły z domu, pułkownik carski, jak gdyby w zamyśleniu, powiedział:
-Bądź spokojna, nie pozostaniesz tutaj dłużej, jak rok.
Żona pułkownika machnęła ręką, powiedziała:
-Co ty mówisz!? Jakbyś nie znał rewolucji i Bolszewików.
Na to pułkownik, patrząc w dal, zaakcentował:
-A jednak zobaczysz, za rok będziesz wolną.


W Urdżarze nikt nie zna ich pochodzenia. Dom ten jest nam przyjazny. Samowar syczy, siedzimy, gwarzymy i spijamy słodką herbatę, bo córki są partyjne, więc otrzymują przydział cukru.
Mama szyje w rękach suknie dla Rosjanek i tym zarabia na życie.

Pod koniec czerwca zmieniłyśmy mieszkanie. Wynajęłyśmy izbę w śródmieściu. Czynsz wynosi 40 rubli miesięcznie. Izba bez podłogi, ale u okienek wiszą firanki, a ustęp, choć spleciony z łodyg kukurydzy, ale pod dachem.

Władze sowieckie doszły do przekonania, że nasze wykształcenie posiada poważne braki, choć wielu ma wykształcenie wyższe, a inni średnie, więc zorganizowano dla nas kursy dokształcające. Rozpoczęto uczyć nas sztuki pisania, czytania, rachunków do sto z dodawaniem i odejmowaniem oraz wierszyków opiewających Stalina, kołchozy, sofchozy, traktor i czołg.
Mamę również dokształcają. Uchodzi za półanalfabetkę słabą w rachunkach, choć zna wyższą matematykę.

Z początkiem lipca N.K.W.D. roztoczyło opiekę nad nami. Zaaresztowano Helebrandów: Danutę i Zbigniewa. Zbigniewa wezwali do N.K.W.D. i zaaresztowali, a Danutę zabrali z domu, po uprzedniej skrupulatnej rewizji. Aresztowani mieli powiedzieć na cegielni: „Hitler nie dotrzyma sojuszu Rosji, napadnie Rosję i zajmie Ukrainę po Kijów”.
Nazajutrz po aresztowaniu Helebrandów, zostałam wezwana do N.K.W.D. Za biurkiem zastałam zastępcę naczelnika, wysokiego, z ogoloną głową, o zimnych , niebieskich oczach, „towariszcza” Bielajewa.
Wpierw spisał personalia moje, mamy, ojca i męża, następnie pouczył o surowych karach za złożenie nieprawdziwych zeznań, zamaczał pióro w brudnym kałamarzu, spojrzał na mnie przenikliwym wzrokiem, cedząc słowa, zapytał:
-Co to był za list, który ci wczoraj czytała podczas lekcji Hłodzikówna?
-Ona nie czytała mi żadnego listu- powiedziałam.
-Kłamiesz- syknął Bielajew.
-Prawdę mówię.
-Wszyscy widzieli, jak Hłodzikówna czytała ci list- cedził słowa Bielajew.
-Nie mogła mi czytać listu, bo jakiś list otrzymała dopiero po lekcji- oświadczyłam.
-Prawdy nie mówisz, możesz odejść, ja cię jeszcze zobaczę-zagroził Bielajew.
Co prawda słyszałam, iż Hłodzikówna otrzymała list ze Lwowa, w którym doniesiono o nowej wywózce, tym razem uchodźców, ale w N.K.W.D. odpowiadałam ściśle na zapytanie.
Dwa dni później wezwano do N.K.W.D Zygmunta Urbana. Z przesłuchania wrócił zupełnie zmieniony.
Nazajutrz rano podszedł do mnie Jeremienko. Powiedział, abym natychmiast poszła do N.K.W.D. do Bielajewa.
Zanim poszłam do N.K.W.D. podeszłam do Zygmunta, zapytałam:
-Powiedz mi, w jakiej sprawie ciebie przesłuchiwano?
-Nie mogę ci tego powiedzieć.
-Powiedz, czy była mowa o mnie?- zapytałam.
-Tak, ja ciebie podałem na świadka, na okoliczność, co mówiła Danusia Helebrand- wynurzył ściszonym głosem Zygmunt.
-Cóż ona mówiła?- zapytałam zdziwiona.
-A... na temat ewentualnego napadu Niemców na Rosję.
-Przecież ja tego nie słyszałam- powiedziałam z oburzeniem.
-Ja myślałem, że wszyscy na cegielni słyszeli.
-Przecież ja pracuję gdzie indziej i nic nie słyszałam. Dopiero teraz z ust twoich usłyszałam, że Danuta miała coś podobnego powiedzieć.
Zygmunt poczerwieniał i odszedł zakłopotany.
Z uczuciem strachu poszłam do N.K.W.D. Bielajew znowu spisał cały mój rodowód i rodowody rodziców oraz męża.
Po spisaniu rodowodów, Bielajew popatrzał na mnie i po dłuższej przerwie męczącego wyczekiwania powiedział:
-Masz mi dokładnie powiedzieć, co mówili na cegielni „Gelebrand”, a zwłaszcza „Danuda”.
-Ja z nią nie pracuje, tylko z Jadwigą- zeznałam.
Bielajew męczy mnie w kółko o jedno i o to samo, w końcu wydobył rewolwer, odbezpieczył i położył na stole. W ten sposób usiłował zniewolić mnie do złożenia nieprawdziwych zeznań.
Wyjaśniam, że nie słyszałam, co mówiła Danuta i niczego zeznać w tej sprawie nie mogę.
Ta nieustanna indagacja trwała od godziny 11-tej przed południem, do godziny 4-tej po południu. Nazwał mnie prostytutką, schował rewolwer, chwycił za słuchawkę telefonu i wydał dyspozycję, aby zaraz przyszedł konwojent i odprowadził mnie do więzienia.
Po ciele przeszły mi ciarki. Nieprawdy nie zeznam, niech Bóg ma mnie w swej opiece i zatopiłam myśli w modlitwie.
Bielajew zamknął drzwi kancelarii na klucz i wyszedł.
Siedzę w zamkniętej kancelarii, okna okratowane, drzwi obite blachą, biurko i szafy zamknięte na klucze i kłódki. Czekam na odprowadzenie do więzienia.
Powrócił Bielajew, zasiadł za biurkiem i od nowa zaczął wymuszanie. Nie uzyskawszy ode mnie upragnionych zeznań, spisał długi protokół zawierający jedną groźbę, włącznie do spędzenia życia w łagierze, że rozmów z „zatrudnikiem” N.K.W.D. Bielajewem, nigdy nikomu nie powtórzę.
Po podpisaniu protokołu, pozwolił mi pójść do domu, a gdy byłam u wejścia ostrzegł mnie:
-Tylko dobrze zastanów się.

sobota, 12 marca 2011

Mieszkanie i praca.

4 maja. Wynajęłyśmy mieszkanie, jedną izbę bez podłogi, za 20 rubli miesięcznie. Najęłyśmy arbę, załadowałyśmy rzeczy i pojechałyśmy do nowej siedziby.
W wynajętej izbie zastałyśmy ze dwa tuziny kumoszek. Znosimy bagaż i dopiero teraz oświadczyli nam gospodarze, iż będą nadal mieszkać w swej izbie na pryczy, a nam wyznaczyli miejsce tuż obok swych prycz, na ziemi.
Zabrałyśmy rzeczy i powróciłyśmy do artelu.
W Milicji wydali nam paszporty, ważne na 5 lat, z jakimś paragrafem, że wolno nam przebywać w rejonie urdżarskim w promieniu 5-ciu kilometrów. Przy sposobności oświadczono mi, że zostałam skazaną na 10 lat pracy w Urdżarze i dopiero po odbyciu kary, będę mogła wyjechać, dokąd zechcę.

Niedziela, 5 maja. Mama wyszła szukać mieszkania. Wróciła po półgodzinie. Wynajęła izbę z łóżkiem u młodej Rosjanki Nataszy, za 20 rubli miesięcznie. Natasza zajmuje izbę z kuchnią. Izbę odnajęła, a sama mieszka z córką w kuchni. Mąż Nataszy pracuje poza Urdżarem, przyjeżdża do domu jedynie na „wychodnoj”.
Wynajęłyśmy arbę i pojechałyśmy do nowego mieszkania. W izbie zastałyśmy żelazne łóżko, stół, ławkę, a w narożniku izby wisiała ikona. Pieca nie było. Mama zajęła łóżko, a ja pościeliłam sobie na glinianej podłodze.
Gospodyni sympatyczna, silna brunetka, liczy około 30-ści lat. Wskazała nam locus, a była to dziura wykopana na stepie za chałupą i zatroczyła, abyśmy nie używały papieru, tylko liście, bo od papierów może powstać pożar i spłonie chałupa. Przyrzekłyśmy przestrzegać zarządzenia.
Ledwo rozłożyłyśmy rzeczy, odwiedziła nas miejscowa nauczycielka. Sprzedałam jej suknię balową z crepe satin za 120 rubli. Suknia z lewej strony była z boku rozcięta i posiadała pretensjonalne, białe rękawy. Nauczycielka z miejsca ubrała suknię i poszła na bazar, by robić furorę.
Mając pieniądze, poszłyśmy również na bazar. Bazar był nad rzeczułką, stanowił obszerny plac targowy. Każdej niedzieli wolno na bazarze handlować. Kołchoźnicy sprzedają nadmiar produktów rolnych, inni wyprzedają własne rzeczy i naczynia.
Bazar podzielony jest na dwie części. W jednej kołchoźnicy sprzedają swe produkty: machorkę, jaja, mięso, masło, olej, mąkę tylko na pudy, mleko, twaróg, drób, solone pomidory, kwaszoną kapustę, cebulę, ziemniaki tylko na wiadra, miód pszczelny, suszone jabłka i gruszki.
Na drugiej części bazaru mieszkańcy miasta wyprzedają swe rzeczy jak: łóżka, szafy, krzesła, ławki, naczynia kuchenne i stołowe oraz podniszczoną odzież i obuwie.
Na bazarze panuje tłok, przybyli nie tylko mieszkańcy miasta, ale i okolicy. U wejścia na bazar ryczy patefończyk, zachwala siebie do kupna. Przyszły Polki z rzeczami, są oblegane, a Rosjanie i Kazachowie podbijają ceny.

Zamierzamy nabyć wiadro na wodę, ale wiadra nikt nie wystawił na sprzedaż. Wielkim popytem cieszą się igły, są po prostu rozchwytywane.
Ceny na produkty rolne i za starzyznę wysokie w stosunku do zarobków, które wynoszą od 80 do 200 rubli miesięcznie. Na bazarze cena za podniszczone stare buciki damskie wynosi od 150 do 200 rubli, a za ubranie męskie od 1000 do 1400 rubli. Nieosiągalne są grzebienie. Tubylcy, dla swego użytku, robią grzebienie drewniane. Są nieudolne, ale pożyteczne w wyczesywaniu wszy, które stanowią plagę.
Nabyłyśmy kilka jaj i słoik miodu. Niektóre Polki poszły do kina w cerkwii, opowiadały, że tam, gdzie był ołtarz, ustawiono ekran.

5 maja. Wczesnym rankiem, po wschodzie słońca, poszłyśmy do stepowego locusu. Jeszcze nie przykucnęłyśmy, a obstąpiły nas kury i prosiak. Odpędzamy napastników, ale bezskutecznie. Ledwo wstałyśmy, a kury i prosiak zlikwidowały odchody.
Z czasem poznałyśmy, że w całym Urdżarze odchody ludzkie stanowią pokarm dla zwierząt domowych.
Rosjanie i Kazachowie pytają nas, skąd pochodzimy, że posiadamy tyle pięknych rzeczy? Opowiadamy, że z Polski, mówimy im, jak żyją ludzie w Polsce. Jedni i drudzy przytakują głowami, ale nie wierzą, ażeby w Polsce można było dowolnie kupić każdą ilość obuwia i garderoby.

7 maja. Wysłałam listy do teściowej i cioci Stanisławy, prosząc o powiadomienie Mietka.
Chodzą słuchy, że poza granicę Z.S.R.R. pisać nie wolno.

Od 5 do 13 maja codziennie chodzimy do kancelarii artelu, przechodzimy rejestrację. Ponoć chodzi o to, by zatrudnić nas „po specjalności”.

14 maja. Skierowano mnie do cegielni, położonej na skraju miasta. Ubrana w popielaty kostium, czystą bluzkę i niebieską czapeczkę, poszłam do cegielni, by podjąć pracę „po specjalności”.
Cegielnia prymitywna. Cegłę wyrabiano ręcznie i wypalano w piecu polnym. Ród męski skierowano do kopania gliny i zwożenia jej do dołu, a gdy dół zapełniono gliną, napuszczano wodę, włączano mieszadło i konie, chodząc, jak w menażu, mieszały glinę. Margiel wypływał na powierzchnię, a kamienie opadały na dno mieszadła.
Mnie postawiono przy stole, na którym leżała glina, dano do rąk drewnianą formę i objaśniono, jak robić cegłę.
Wpierw obmyłam formę o czterech przegrodach w wodzie, następnie wnętrze wysypałam piaskiem, oderwałam kawał gliny, wymiesiłam na stole w piasku i z całej siły wrzuciłam do formy. Wzięłam patyk i wygładziłam glinę. Po tej czynności, obowiązaną byłam zanieść formę tę około 100 metrów, do miejsca, gdzie suszono cegły. Tam wywróciłam formę i światło dzienne ujrzały cztery nieudolne cegły.
Pięć dni wytrzymałam przy tej pracy, potem przydzielono mnie do suszenia cegły i układania w sztafle.

Mamę również zapędzili do pracy w cegielni. Zna języki starożytne i współczesne, jest polonistką, ma ukończone Konserwatorium Muzyczne, więc zgodnie z zapowiedzią, pracuje „po specjalności”, przy składaniu cegły. Po pięciu dniach pracy ponad siły, mama zaszła do artelu, udowodniła swój wiek, że zgodnie z sowiecką konstytucją, praca ją nie obowiązuje. Została zwolniona od pracy przymusowej.
-Dajcie mi możność życia, jak do pracy fizycznej nie mam siły- powiedziała mama do kierownika aretlu.
-U nas taka konstytucja, że kto nie pracuje, ten nie je- powiedział zawiaduszczy.
-Bezprawnie zabraliście mi dwa domy, męża wtrącili do więzienia, wydarli z własnego mieszkania, zrabowali meble, rzeczy i różne pamiątki, gromadzone przez szereg pokoleń. Dzisiaj chcecie, bym umarła z głodu, bo tak chce wasza konstytucja- powiedziała mama.
Zawiaduszczy załamał ręce i nic nie powiedział.

Za cegielną istnieje cmentarz bez ogrodzenia. Stanowi równocześnie pastwisko dla krów. Groby Kazachów są wysoko usypane, posiadają nagrobki lub tablice z półksiężycem i gwiazdą. Rosjan zaś są niskie i bez krzyży.
Wikt w stołówce bez zmian. Barszcz, mielony zraz z ziemniakami, kromka chleba i herbata bez cukru, a wieczorem łapsza. Większość robotników artelu ma rodziny, więc jadają w domu. Poza tym zarobek nie wystarczyłby na opłacenie stołówki.
Proletariat rosyjski pyta nas, za co wywieziono nas na odludzie? Powiedzieliśmy im prawdę, czym zyskaliśmy ich sympatię.
Kazachowie są brudni. Starsza generacja nie zna języka rosyjskiego. Nasza gospodyni- Rosjanka Natasza- codziennie wysiaduje z córką przed chałupą i wzajemnie iskają we włosach wszy.


czwartek, 10 marca 2011

Artel „Nasz trud”.

Pod wieczór przystąpiono do opróżniania naszego wagonu. Konwojent sprawdził personalia ze spisem, po czym pokwitował odbiór. Jedną listę oddał konwojentowi, drugą schował do kieszeni.
Nowy „towarzysz” wziął nas w posiadanie, zapowiedział, abyśmy wdziali ciepłą odzież, bowiem na przestrzeni 60 kilometrów będzie zimno, a potem już ciepło.
Enkawudysta podzielił nas na dwie grupy. Pod wagon podjechały ciężarówki i załadowaliśmy nasze walizy i toboły, sami zaś usiedliśmy na tobołach, czekając na dalszy etap.
Przy każdym samochodzie ciężarowym stał szofer i żołnierz N.K.W.D. z karabinem najeżonym bagnetem, po czym wagony opróżniano z „niewolników”.
Ciemno było, gdy opuszczaliśmy stację Ajaguz. Ciężarówki przebiegły miasteczko stepowe, zabudowane parterowymi domkami, ulepionymi z gliny. Tu i ówdzie tliły się lampy naftowe, a na ulicach panowały ciemności.
Przejechaliśmy dwie ulice i wjechaliśmy w step pokryty śniegiem, a rowy przydrożne były zasypane przez śnieżyce.
Samochód ciężarowy mknie szybko. Po dziesiątym kilometrze od Ajaguzu, wpadliśmy we wir mroźnego wiatru stepowego. Wiatr dął przejmująco, niemiłosiernie smagał po twarzach tumanami sypkiego piachu. Wiry syczącego wiatru hulały po stepie i z całym impetem atakowały ciężarówki, ściągając z nas okrycia. Siedzieliśmy skuleni, drżeli z zimna, jeden drugiego trzymał za ręce.
Po przejechaniu trzydziestu kilometrów, ciężarówka zaniemogła. Zeszliśmy z ciężarówki i rozprostowaliśmy zziębnięte członki. Po godzinie przyjechała ciężarówka zapasowa. Przeładowaliśmy bagaż i zajęliśmy miejsca na tobołkach przytuleni do siebie.
Nazajutrz zbudził nas brzask dnia. Przed nami wyrosły blado liliowe góry Tarbagataj. Step również blado liliowy, pachnie kwieciem karagaju i wiosną stepową. Wiatr ustał, a powietrze przesycone ciepłotą.
Stukamy do szoferki, ciężarówka przystanęła. Zeszliśmy i każdy poszedł w swoją stronę. Kiedy siedzieliśmy na samochodach, konwojent wręczył mi gałązkę czerwonego karagaju.
Ciężarówka zdąża do miejsca zesłania. Cisza i ciepło ukołysały nas. Wtuliłam głowę w pachnący kwiat i zasnęłam.
Słońce skąpało step złotymi promieniami, zerwało nas ze snu. Twarze nasze przemęczone, pokryte warstwą kurzu.
-Gdybyście spojrzeli w lustra, to uśmialibyście się ze swych twarzy- powiedziałam.
Na to wszyscy wybuchnęli głośnym śmiechem.
Poszukałam podręczne lusterko. Patrzę, cała moja twarz podrapana w kwadraty i pokryta zeschniętą krwią. To karagaj spłatał mi taką niespodziankę. Śliną zmyłam krew i twarz doprowadziłam do znośnego wyglądu.
Słońce rozkosznie grzeje, a za ciężarówką suną tumany suchego kurzu.

1 maja 1940. Około godziny 9 tej rano dobrnęliśmy do miasteczka rejonowego Urdżar, położonego na stepie, 80 kilometrów od granicy Chin.
Miasteczko nędzne, ulepione z gliny, jedynie budynki publiczne i gmach N.K.W.D. są murowane.
W miasteczku osadzono około 100 osób Polaków i obywateli Polski. Zawieźli nas na obszerne podwórze artelu „Nasz trud”, gdzie przeprowadzono rejestrację według zawodów.
Siedzimy na tobołkach na podwórzu artelu i czekamy na dalszy los. O godzinie 11-tej zakomunikowano nam, że możemy skorzystać z obiadu w stołówce. Skorzystaliśmy. Podano barszcz z kapusty i solonych pomidorów. Na drugie danie był gulasz z ziemniakami oraz słodka herbata. Za obiad zapłaciliśmy po 2,50 rubli.
Po obiedzie, o godzinie 1-szej, zaprowadzono nas do łaźni publicznej. Kąpiel polegała na tym, że w basenie była ciepła woda. Do miednicy nabierałyśmy wody i spłukiwały ciało z mydła.
Po południu przyszedł „zawiaduszczy” artelu i zalecił, abyśmy sami wynajęli mieszkanie.
Wielu poszło za mieszkaniem. Myśmy rozłożyły nasze rzeczy w magazynie artelu i postanowiły zaczekać do jutra.
Artel, do którego nas przydzielono, posiada dwa oddziały. Na pierwszym oddziale, na terenie którego przebywamy, jest stołówka i obora z krowami. Drugi oddział skupia warsztaty reparacyjne.
Gdy wzeszła pierwsza gwiazda, wyszłam poza artel, uniosłam oczy ku Stwórcy i błagałam o moc przetrwania tego, co mnie tutaj czeka.
Mama rozpaliła prymus i ugotowała herbatę. Po wypiciu herbaty rozścieliłyśmy koce, by wypocząć po tej uciążliwej podróży.
Nie spałyśmy długo, co chwila ktoś powracał z miasta. Toczono głośne rozmowy, to szukano bagażu, a wreszcie miejsca na legowisko. Tego rodzaju „przyjemności” trwały do północy. Po północy zapanował względny spokój.Wówczas z zakamarków wypełzły olbrzymie karaluchy i poczęły nas nękać, łażąc bezczelnie po głowach. Ciągle ktoś świeci zapałkę i poluje na karaluchy. Znużona drogą, przejściami i własnymi trapiacymi myślami, zasnęłam snem twardym.

Nazajutrz, 2 maja, zbudziło nas słońce i orzeźwiający powiew wiosny. Po porannej toalecie, poszłyśmy do nowej rejestracji. Pytano o to samo, co wczoraj. W końcu oznajmiono, abyśmy poszły do fotografa, bo za dwa dni otrzymamy paszporty.
Jesteśmy po fotografii. Około godziny 12-tej w artelu zjadłyśmy obiad. Była łapsza, woda z makaronem, mielony zraz z ziemnakami, kromka chleba i herbata bez cukru. Pytamy o cukier. Kelnerka powiedziała:
-To tylko wczoraj, z okazji święta, była herbata z cukrem.
Po obiedzie poszłyśmy do miasta. Zaszłyśmy pod cerkiew, była bez krzyża. Cerkiew została zmieniona na klub, kino i salę do tańca. Przed cerkwią, w miejsce dawnej figury religijnej, ustawiono standardowy pomnik. Na ławeczce siedzi Lenin i gwarzy ze Stalinem.
Tubylcy twierdzą, że Urdżar liczy 40 tysięcy mieszkańców, choć robi wrażenie większej wioski. Na całe miasto i okolicę są czynne cztery liche sklepy z witrynami.
Rosja przeżywa rozkwit komunistycznego życia gospodarczego. Dotąd niejest w wojnie, więc poszłyśmy zobaczyć, co w sklepach sprzedają. W pierwszym sklepie zastałyśmy jedno nowe pianino, a na półkach stały różnego rodzaju popiersia i figurki Stalina, zaś na stoisku były różnej treści książki, przeważnie plagiaty.
Drugi sklep- spożywczy, był zaopatrzony w mnóstwo półek, ale przeważnie były puste. Z towarów konsumpcyjnych zastałyśmy: wódkę, wino, szampan, ocet, sól i mieloną kawę w puszkach w cenie od 1 do 10 rubli.
Trzeci sklep był zaopatrzony w prymitywne naczynia kuchenne, liche zabawki, zarękawki, futra, berety, bluzki damskie, guziki i cylindry do lamp naftowych.
Czwarty i ostatni sklep miał na składzie sprężynowe łóżka, których nikt nie kupuje ze względu na wysoką cenę, fotele, jeden patefon i płyty gramofonowe.
Sklepów chlebnych nie ma, bo Urdżar uchodzi za „chlebnoj rejon”, natomiast na bazarze, każdej niedzieli, odbywa się wolny handel.
W mieście jest jedna restauracja, gdzie stoły okryto ceratą. Jadają w niej komandiry i inne komunistyczne „szyszki”. W restauracji tej podają przez cały rok na przemian: szczyj, łapszę lub barszcz, a jako drugie danie, kawał smażonej ryby z ziemniakami, a do tego kromkę chleba i niesłodką herbatę. Obiad taki kosztuje od 1,50 rubla do 3 rubli, w zależności od tego, czy zupa nagotowana kośćmi czy bez.
Po odkryciu poczty, poszłyśmy do stołówki na kolację. Była tylko łapsza. Kosztowała 1 rubla.

3 maja. Cały dzień zużyłyśmy na wykupienie fotografii do paszportu, zjedzenie obiadu w stołówce, a po południu na dalsze zwiedzanie miasta.
Ulice Urdżaru bez bruku i chodników, za to, co kilkaset metrów, stoi słup z przytwierdzoną doń żarówką elektryczną. Przez miasto przebiega główny trakt w kierunku na Chiny.


poniedziałek, 7 marca 2011

Tu jest nasze miejsce zesłania...

19 kwietnia. Mijamy pola, łąki i nędzne wioski. Pociąg rzadko przystaje. Z rozmowy strażników wynika, że pociąg zdąża w kierunku Woroneża. Mama zmontowała partię bridża. Gramy bez przekonania, tak dla zabicia czasu.
W wagonie mamy dwa prymusy, a Szymański wiezie bańkę nafty. Rozpaliliśmy prymusy, trzymając je w rękach, zaś inni trzymali nad prymusami garnki z wodą. Dzięki prymusom piliśmy gorącą herbatę lub kawę.
O północy pociąg zwolił biegu. Przejechaliśmy most, przerzucony przez rzekę Don i mieliśmy postój w śpiącym Woroneżu. Dano nam obiad: zupę z kapusty, kaszę na słodko i po zmielonym zrazie. Tu doszła nas wieść, że nasza wariatka poderżnęła sobie gardło i że odstawiono ją do szpitala w Woroneżu. Po godzinnym postoju pociąg ruszył. Leżąc na posłaniu, zaniosłam modły i rozpamiętywałam przeszłość.

20 kwietnia 1940. Profesor Urban posiada atlas i śledzi naszą trasę. Z ruchu pociągu wynika, że zmierzamy na Moskwę. Cały dzień wyczekiwaliśmy Moskwy. W nocy pociąg przystanął, ktoś obwieścił Moskwę.
Po chwili pociąg ruszył i stanęliśmy na bocznym torze w Saratowie. Postój był krótki. Przez niskie, podłużne okienko, pragnę ujrzeć Wołgę, królową rosyjskich rzek.
Pociąg zwolnił biegu, wjechał wolno na długi most przerzucony przez Wołgę. Pod nami płynie Wołga, na rzece widzimy rozkołysane barki, stateczki i łodzie. Stateczki oświetlone różnokolorowymi światełkami, słychać smętny śpiew flisaków, bałałajki i przeciągłe, melodyjne harmoszki. Wzbudziło to u nas uczucie romantyzmu, że na Wołdze istnieje jeszcze ta dawna, wesoła, rozśpiewana i syta Rosja.


21 kwietnia. Pociąg pędzi w kierunku południowego wschodu. Wróżyliśmy sobie południe Rosji. Okolica interesująca, występują sady owocowe i zielone łąki, ale wioski są nędzne.
Baboniowa znowu przepowiedziała cofnięcie nas spod gór Uralu. Słuchamy i przytakujemy, ale nie wierzymy.
„Poddani” moi wzniecili bunt, że tylko ja z Freydenbergiem chodzimy po prowianty i zażywamy świeżego powietrza.
-Dobrze. Odtąd wszyscy będą chodzić po prowianty w ustalonej kolejności- zapowiedziałam.
Pod wieczór mieliśmy postój. Po prowiany poszli: profesor Urban i Irena Pogonowska. Powrócili zmęczeni, rozbili wiadro i pozostaliśmy bez wody. Odtąd nikt nie pragnął zażywać świeżego powietrza.

Nazajutrz, 22 kwietnia przed południem, osiągnęliśmy miasto Uralsk. W Uralsku doszły nas słuchy, że jedziemy w głąb Azji sowieckiej.
Stanęliśmy w innej części świata- w Azji.
Dochodzi pora obiadowa. Nie widzimy dymów z kominów. Twarze ludzi uległy zmianie. Na stacji kolejowej są zatrudnieni tubylcy o szerokich twarzach, wystających kościach policzkowych i śniadej cerze.
Po zafasowaniu prowiantów: chleba, cukru i wody, pociąg ruszył. Minęliśmy rzekę Ural i wjechaliśmy w łąki, łąki, łąki... W dzień pociąg mknie zawzięcie, nocą zaś odpoczywa przez kilka godzin.

23 kwietnia. Krajobraz uległ gwałtownej zmianie. Wjechaliśmy w stepy pokryte bujną trawą i barwnymi kwiatami. Mijamy też łyse stepy, naniesione wydmami piaszczystymi i fałdami sypkiego piachu.

24 kwietnia. Pociąg stanął na pustyni. N.K.W.D. otworzyło wagony i pozwoliło nam wyjść. Z pociągu wyniesiono trzy ciała zmarłych, wykopano mogiły i złożono na wieczny spoczynek. Nie zdążyli dojechać do miejsca zesłania.
Powietrze stepowe upijało nas. Po godzinnym postoju pociąg ruszył. Wjechaliśmy w ponurą część stepu, pokrytą wydmami piaszczystymi, a gdzieniegdzie występowały krzewy dzikich migdałów.

25 kwietnia. Wczesnym rankiem mijaliśmy step pokryty szronem. Później stwierdziliśmy, że były to stepy sołonkowe, wykwity soli występujące w pobliżu jeziora Aralskiego.
Postój w Aralsku, w pobliżu jeziora Aralskiego, zwanego przez Rosjan morzem, trwał krótko.
Osiągnęliśmy Kazachstan, kraj Kazachów- ludzi krępych o czarnym zaroście, czarnych oczach, ciemnym odcieniu skóry, noszących baranie czapy. Mijamy wioski Kazachów, ulepione z gliny.
Pociąg zwolnił biegu, wjechał na most, przerzucony przez rzekę Syr Daria, starożytny Yaxertes. Woda w rzece mętna, żółta, a brzegi rzeki strome. Zdążamy na południe. W wagonie odczuliśmy wpływ południa, zrzuciliśmy z siebie ciepłą odzież. Hryniewiecka zdjęła ze sześć kombinacji.
Profesor Urban śledzi atlas, doszedł do przekonania, że jedziemy w kierunku na Taszkient, czyli do Uzbekistanu.
W nocy pociąg stanął w Arisie, stacji węzłowej. Dali obiad. Znowu kapuśniak, kaszę na słodko i po mielonym zrazie.
Po krótkim postoju pociąg ruszył. Wyczekujemy Taszkientu. Tymczasem pociąg zmienił kierunek, zdążamy na wschód.
Wjechaliśmy w stepy. Zapewne wiozą nas na Ałma Ata.


26 kwietnia. Pod wieczór osiągnęliśmy stację kolejową Ałma Ata. Mieliśmy dłuższy postój. Krawiec Szymański nabył kilka słoików kompotu z jabłek.
Domy w Ałma Ata schludne, ludzie lepiej odziani, jak w Rosji europejskiej i są dobrze odżywieni. Widzimy tubylców-Kazachów. Kazaczki noszą wysokie trzewiki i długie, aksamitne suknie w jaskrawych kolorach. Uszy mają ozdobione kolczykami ze srebra, a szyje zdobią naszyjniki ze srebrnych monet cesarskich.
Nocą ruszyliśmy. Za Ałma Atą kilometrami ciągną się kultywowane sady owocowe. Po godzinnej jeździe pociąg stanął wśród stepu, gdzie istniał domek dróżnika kolejowego. Na postoju tym panował przejmujący chłód, więc sięgnęliśmy do walizek i wdziali ciepłą odzież.
Nad ranem pociąg ruszył. Z obu stron toru ciągną stepy. Po przejechaniu rzeki Ili, wpływającej do jeziora Bałchasz, minęliśmy góry Ala Tau. Wieczorem pociąg stanął na rozjeździe i stał przez całą noc. Ruszył dopiero rano.

28 kwietnia. Krążymy w pobliżu jeziora Bałchasz. Na jednej z większych stacji kolejowych otrzymaliśmy znowu kapuśniak, kaszę na słodko i po jednym zrazie.
Wieczorem mijaliśmy podnóże gór Tarbagataj, których szczyty były pokryte śniegiem.

29 kwietnia. Pod wieczór osiągnęliśmy stację kolejową Ajaguz. Mama wyjrzała przez okienko, na głos zawołała:
-Tu, tu jest nasze miejsce zesłania., widziałam je we śnie.
Współpodróżni milczeli, a ja popadłam w zamyślenie. Nie trwało długo, odczepiono od pociągu lokomotywę. Wypełzli wartownicy i chodzili przed wagonami.

30 kwietnia. Zewsząd poczęły napływać samochody ciężarowe i dwukołowe arby, zaprzęgnięte w woły.
Opróżniano wagon po wagonie, a Kazachowie rozbierali „białych niewolników”.


sobota, 5 marca 2011

Podróż z obłąkaną.

Powoli znika Lwów. Pociąg mknie zawzięcie. Przed oczyma migają obrazy Polski, pola pokryte bujną oziminą, długie rzędy skib, czarnej, tłustej ziemi, pachnące lasy i schludne wioski.
Zapadł zmrok, przysłonił nam krajobraz Polski. Leżę na posłaniu wsłuchana w turkot rozpędzonej lokomotywy i zgrzyt kół wagnonów.
Nazajutrz, 15 kwietnia, mieliśmy postój w Złoczowie. Wydano nam chleb, cukier i wiadro wody.
Stoimy w Złoczowie, mijają nas liczne pociągi z deportowanymi. Baboniowa ze skrajnego pesymizmu, wpadła w optymizm. Pociesza nas, że na cały świat wysłano depesze o tym barbarzyństwie i pod naporem opinii publicznej, Sowieci zostaną zmuszeni do odstąpienia od tego szatańskiego planu deportacji.
-Zobaczycie, granicy Polski nie przekroczymy- zapewniała nas Baboniowa.
Tymczasem pociąg ruszył i gna na wschód.
Dusanowa popadła w silny roztrój nerwowy. Już nie panuje nad sobą. Dla otoczenia jest niebezpieczną. Pilnujemy ją. Dłuższy postój mieliśmy w Tarnopolu. Od Tarnopola w wagonie nastała przygnębiająca cisza. Nikt nie mówi, każdy walczy z własnymi myślami.
Po południu stanęliśmy w Podwołoczyskach, ostatniej stacji granicznej Państwa Polskiego. Otrzymaliśmy po raz wtóry prowiant z zastrzeżeniem, że to już na jutro.
Poszłam z Freydenbergiem po prowiant. Wracająć, doznałam dziwnego uczucia, że opuszczam Ojczyznę. Przed oczyma widziałam obrazy kibitek, tajgi i Syberii. Odeszłam w bok i z pod płotu zaczerpnęłam pełną garść ziemi, ziemi polskiej. Podniosłam kilka polskich kamyczków, zerwałam gałązkę z polskiego krzewu, oblepioną zielonymi pączkami i powróciłam do swoich.

Ziemię polską podzieliłam wśród wszystkich, aby była zarzewiem łączności z ojczyzną, by przewodziła nam i zawiodła nas do wolnej i niepodległej Polski.
Znowu przeliczono nas. Człowiek, jako jednostka, nie wchodzi w rachubę, stanowi ilość niewolników czerwonego cara.

Słońce zachodzi krwawo, kryje swe oblicze, jak gdyby nie chciało patrzeć na tragedię Narodu Polskiego.
Mijamy granice Polski, żegnamy Polskę znakiem krzyża świętego i znak krzyża wznosimy na ziemię, gdzie krzyż splugawiono.
Baboniowa wygłasza proroctwo, że zawrócą nas od Kijowa.

Wjechaliśmy na teren Związku Sowieckich Republik Rad. Jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej krajobraz uległ zmianie. Przy jednym z okienek siedzą profesor Urban i krawiec Szymański i bacznie obserwują. Mijamy pola, pokryte nędzną oziminą, rzadko występują wioski, wygląd wiosek przygnębiający.Chaty zaniedbane, zagrody nie opłotowane, nigdzie nie widać człowieka. Ciekawe, że dotąd nie zauważyliśmy sadów owocowych. Również drogi świecą pustkami.
Profesor Urban i Szymański znają Rosje sprzed rewolucji, kiwają głowami.
-Boże, jaka okropna nędza panuje na tej urodzajnej ziemi.

Pociąg stanął na jakiejś małej stacyjce. Budynek dworcowy obdrapany, na peronie stoją wieśniacy nędznie odziani.
Mama, przeglądając podręczną torbę z prowiantem, stwierdziła, że część chleba spleśniała. Podaje mi spleśniały chleb, abym wyrzuciła oknem. Wyrzuciłam chleb przez okno, a wieśniak pozbierał ten spleśniały chleb.
Na zjawisko to patrzymy ze zdziwieniem.
Nazajutrz rano, profesor Urban zapowiedział, aby chleba nie wyrzucać.
-Kto ma nadmiar, niech mnie odda.

Stan Dusanowej uległ pogorszeniu. Zdziera z siebie rzeczy i śpiewa, to wyzywa nas. Ostatnio poczęła węszyć za nożem. Codziennie zgłaszam strażnikowi, ale bez skutku. W końcu, dla naszego bezpieczeństwa, zostaliśmy zniewoleni powiązać Dusanową sznurem.

Krajobraz Ukrainy bez zmian. Widzimy chaty, źle odzianych ludzi, zdewastowane lasy.
Profesor Urban i Szymański opowiadają swe przezycia z Rosji za czasów rewolucji. Z rozmów ich wynika, że w Rosji panował wielki głód.

Pociąg mknie, mijamy nawet większe stacje kolejowe. Kiedy zapadł zmrok, odmówiliśmy wspólną modlitwę i wystawili dyżur przy Dusanowej.
Ległam na posłaniu. Długo nie mogłam zasnąć, wreszcie, ukołysana turkotem kół wagonów, zasnęłam. O północy pociąg stanął na rozjeździe, a przed wagony wypełzli strażnicy z karabinami najeżonymi bagnetami.

17 kwietnia rano zbudziły mnie promienie słońca. Pociąg mknie na Kijów. Krajobraz bez zmiany z tą różnicą, że występują lasy sosnowe i rozległe łąki, na których zauważyliśmy bociana. Jesteśmy na chleborodnej Ukrainie, widzimy apatycznych, wybiedzonych ludzi, których twarze są przygnębione.
Zadajemy sobie pytanie: „gdzie ta rozśpiewana Ukraina?” Czasami widzimy zabłąkanego wróbelka, uciekającego przed rozpędzonym pociągiem. Ptactwo stroni od siedzib ludzkich, bo nie chce paść ofiarą głodnych ludzi.

Pod zachód słońca osiągnęliśmy rzekę Dniepr i wjechaliśmy na długi, stalowy most. Pociąg sunie powoli, woda w rzece mętna, płynie wartko, występują liczne wiry. Zazdrościmy wodom, że mogą płynąć, są wolne i nieskrępowane, a nas wiozą w zamkniętych wagonach pod uzbrojoną strażą. Lokomotywa, ten wspaniały wynalazek Stephensona, miast być pożyteczną człowiekowi, wlecze nas, bezbronnych, w zapadły świat. Świat niewiadomego jutra.
Minęliśmy historyczny Kijów, gdzie na wzgórzach, opodal spławnej rzeki Borystenes, późniejszego Dniepru, bogatej w ryby, jeszcze w II wieku naszej ery, osiedli Lędzianie, późniejsi Polanie, obecnie Polacy i Kijów pamięta króla Bolka, zwanego Chrobrym.
Pociąg przystanął na wzgórzu, wśród lasów sosnowych, skąd widok na dolinę, gdzie wegetuje współczesny Kijów.
„Pasterze” N.K.W.D. przeliczyli swoje stado, wydali prowiant i nie zabrali obłąkanej.

Dzisiaj wypadł dyżur na mnie i Zygmunta Urbana. Siedzę na pryczy, a Zygmunt na tobołku i pilnujemy obłąkanej.
Wariatka podeszła do mnie, zapytała:
-Czemu pani nie śpi?
-Myśli nie dają mi spać- powiedziałam.
-Dlaczego ma pasek przy spodniach?- zapytała.
-Aby mu spodnie nie spadły- na to cały wagon wybuchnął śmiechem.
-On chce mnie tym paskiem zamordować!- krzyczy wariatka
W nocy pociąg ruszył. Nikt nie śpi. Z jednej strony turkocą koła wagonów, z drugiej krzyki obłąkanej.

Nazajutrz, 18 kwietnia, wariatka napastuje mnie, abym pozwoliła podarować Zygmuntowi Urbanowi ubranie.
-Nie wyrażam zgody, aby pani dawała prezenty, bowiem Zygmunt jest moim narzeczonym.
-Przecież pani ma męża- powiedziała wariatka.
-Ja? Nic podobnego! To pani pokazała mi fotografię swego mężą- zastrzeliłam ją.
Wariatka nadal skomli i błaga. Na uspokojenie wyraziłam zgodę na podarowanie ubrania Zygmuntowi pod warunkiem, że doda zielona krawatkę.
Wariatka wyrzuciła wszystko z walizek i szuka zielonego krawatu, a kiedy nie znalazła, błagała mnie:
-Duszo droga, pozwól mi dać ubranie bez zielonej krawatki.
Około południa wariatka zrzuciła z siebie odzież, była zupełnie nago i rozpoczęła makabryczny taniec. Ród męski obezwładnił ją i powiązał sznurami.
Odetchnęliśmy. W zamkniętym wagonie panuje zaduch, toteż nękają nas bóle głowy. Ratowała nas Plechawska, zaopatrzona w podręczną apteczkę.
Ponury obraz Rosji Sowieckiej przygnębia nas. Dzisiaj nie obserwowaliśmy krajobrazu, tylko wypoczywali po nieprzespanej nocy.
Około północy osiągnęliśmy pogrążone w ciemnościach miasto Kursk. Tu i ówdzie migotały blade światełka. W Kursku wydali nam obiad. Zupę z kapusty, kaszę na słodko i po mielonym zrazie.
Na nasze usilne nalegania zabrano wariatkę. Przeliczyli nas, po czym pociąg ruszył. Mknie z takim pośpiechem, jakby nadrabiał stracony czas.

czwartek, 3 marca 2011

W wagonie.

Ciężarówka mknie ulicami Lwowa. Na ulicach panuje ruch, ludzie zdążają do zajęć i do ogonków za chlebem. Miny przechodniów wylęknione, spoglądają z ukosa, są zastraszeni, aby ciężarówka nie przystanęła i nie włączyła ich do transportu.
Baboniowa usiadła na tobołku, wlepiła nieme oczy w znikające ulice drogiego Lwowa i zastygła w bezruchu. Nie przemówiła do nas ani słowem.
-Wiozą nas na dworzec główny- powiedziałam.


Zajechaliśmy na dworzec, gdzie zastaliśmy wielki ruch. Tory kolejowe zatłoczone polskimi wagonami towarowymi, ozdobionymi kominami. Stacja kolejowa zagęszczona „czarnymi pelikanami” i żołnierzami N.K.W.D. Są uzbrojeni. Zewsząd zjeżdżają ciężarówki załadowane mieszkańcami Lwowa. Zza wąskich, okratowanych okienek wagonów towarowych wyglądają znękane twarze.
Ciężarówka mija zatłoczoną stację kolejową, zjechała nieco w bok i stanęła przed długim pociągiem towarowym. „Czarny pelikan” spojrzał na spis, porównał numer wagonu, po czym nakazał podjechać dwa wagony w przód.
Żołnierz N.K.W.D. odsunął drzwi krytego wagonu towarowego, wrzucono nasz bagaż i nas tam wsadzono. Jesteśmy w sowieckiej „stołypince”-wagonie towarowym. Po obu stronach wagonu są dwupiętrowe prycze z nieoheblowanego drzewa. U dachu wagonu umieszczono cztery podłużne okienka. Pośrodku wagonu wycięto w podłodze otwór, oblachowano go, służy nam za locus, a u dachu sterczy kawał samotnej rury, imitującej na zewnątrz piec, którego w rzeczywistości nie ma. W wagonie panuje półmrok.
-Trzeba zająć miejsca- powiedziałam do mamy.
-Nie mam energii, ani siły, by legnąć w tym brudzie.
-Na pewno dorzucą nam więcej ludzi, zajmijmy choć miejsca przy okienku, abyśmy miały czym oddychać– powiedziałam.
Zajęłyśmy miejsca na górnej pryczy tuż przy okienku. Baboniowa stanęła w kącie obok pryczy i zamarła w bezruchu. Żadne słowa, ani prośby, by zajęła miejsce, nie skutkowały.
Co chwila kogoś dorzucają. Na podłodze wagonu, pomiędzy pryczami, powstał stos walizek i tobołów. Koło godziny 10-tej „czarny pelikan” uznał, iż dość w wagonie.
Wygnańcy stanęli przy tobołach, są głusi, zasępieni, niemi i bez ruchu. Nawet tych czterech mężczyzn uległo zobojętnieniu.
Zza okienek wagonu obserwujemy przedmieście Lwowa. Z kominów domów mieszkalnych uchodzą dymy, zapewne gotują obiad. Lwów skąpany w złotych promieniach słońca. Mamy sobotę, dzień poświęcony Matce Boskiej. Obserwuję niskie domki, ogrody czekające na przekopanie i ten las anten radiowych. Wszystko mi drogie, przecież Lwów miastem mej kołyski, mego życia, a odtąd będzie miastem moich snów.

Ofiary reżimu sowieckiego sposępniały. Doszłam do przekonania, że sytuacja taka nie może trwać dalej. Przerwałam tę ciszę i zabrałam głos. Oczy nieszczęśliwców patrzą w moją stronę, upatrują we mnie przewodnika.
Wpierw zaleciłam rozlokowanie bagażu, następnie zajęcie miejsca, by służyło do siedzenia i spania.
Po godzinie znikły toboły, ułożono je pod pryczami, zajęto miejsca na pryczach i wyczekiwano, co dalej.
Walę w drzwi wagonu, przyszedł wartownik, zapytał, czego chcemy?
Tłumaczę, że wielu pragnie pójść na stronę, proszę o uregulowanie tej kwestii.
-Tam w wagonie do tego celu istnieje otwór w podłodze- wyjaśnił wartownik.
Zarządziłam, aby otworu używano, o ile to możliwe, trzy razy dziennie. Zapytałam:
-Może ktoś ma koc, lub coś podobnego, co by mogło posłużyć za zasłonę, niech zaraz zgłosi.
Profesor gimnazjalny- Urban- oddał na ten cel obszerną, czarną pelerynę. Zgodnie z moim zarządzeniem rozpoczęto używanie locusu. Dwie osoby trzymają pelerynę, a trzecia korzysta z otworu. Po wagonie rozeszły się nieprzyjemne zapachy.

W naszym wagonie załadowano 25 osób. Nawiązuję rozmowy z wygnańcami, by dociec z kim jadę i za co ci ludzie zostali skazani na deportację.
W wagonie naszym jadą:
  1. Gąsowska z córką, żona sędziego, mąż zaaresztowany.
  2. Hryniewiecka, Ukrainka, z córką magister praw, żona sędziego, mąż również zaaresztowany.
  3. Baboniowa, nauczycielka gimnazjalna, żona pułkownika- lekarza. Mąż osadzony w więzieniu.
  4. Plechawska Olga, żona adwokata, mąż oficer rezerwy w niewoli sowieckiej.
  5. Wiczyńska Zofia, żona komisarza policji.
  6. Urban Piotr, profesor gimnazjalny z żoną i rodziną: córką Ireną- zamężną miesiąc przed wybuchem wojny za oficera rezerwy (mąż w niewoli), córką Marią-uczennicą gimnazjalną, synem Zygmuntem- absolwentem Politechniki Lwowskiej oraz siostrą męża córki Ireny- Heleną Pogonowską. N.K.W.D. przyszło po Irenę, ale oczarowało ich zasobne mieszkanie, więc zabrali całą rodzinę.
  7. Hłodzikowa z dwiema córkami. Zabrali je za syna Kazimierza, ucznia gimnazjum, osadzonego w więzieniu.
  8. Dusanowa, żona posterunkowego Policji Państwowej.
  9. Szymański, krawiec z żoną, trojgiem małoletnich dzieci, wraz z bratem żony, ekspedientem sklepowym.

Zachodzimy w głowę, za co wywożą Szymańskiego? Własnego sklepu nie posiadał, oficerem nie był. Posiadał własny skromny warsztat krawiecki, szył ubrania cywilne i mundury wojskowe. Szymański również zachodził w głowę, w końcu doszedł do wniosku, że szył oficerom mundury, więc był w bliskim kontakcie z oficerami.

Po wieczór wartownik odchylił drzwi wagonu. Przed wagonem stała jakaś komisja. Do środka wagonu wszedł nieuzbrojony oficer N.K.W.D. i odczytał spis deportowanych. Kilku osób, między innymi i mnie, na spisie nie było. Dopisał nas i wyszedł.
Z szarówką zarządziłam wspólne modły i odśpiewaliśmy „Pod twoją obronę uciekamy się”.
Baboniowa dalej stoi, popadła w melancholię.
Usiadłam na posłaniu i zanoszę modły wieczorne. Zabłysły światła Lwowa, na sklepieniu niebios jasno świecą gwiazdy, ruch na stacji kolejowej ustał, jedynie „rabotnicy” N.K.W.D. czuwają, by nikt nie uciekł.
Znużona spojrzałam na drogi Lwów, kto wie, czy zobaczę go znów? Przyłożyłam głowę do posłania i zasnęłam.

Niedziela, 14 kwietnia 1940. Jeszcze stoimy we Lwowie. Nastaje brzask dnia. Wartownik odchylił drzwi, zapowiedział, aby dwie osoby poszły po prowiant.
Zabrałam koc, wiadro, a do pomocy dobrałam Freydenberga i poszliśmy po prowiant. Wydali nam chleb, po 600 gramów na osobę, trochę cukru i wiadro przegotowanej wody. Idąc, w drodze powrotnej, policzyłam, iż pociąg liczy 50 wagonów towarowych.
Rozdzieliłam prowiant i rozpoczęto spożywać śniadanie. Baboniowa pobrała chleb i zajęła miejsce na pryczy.

Ze wschodem słońca poczęli napływać Lwowianie pod nasz pociąg. Baboniową odnalazła jej siostra, podała jej pakuneczek. Baboniowa przerwała milczenie. Po chwili przybyła pod nasz wagon ciocia Stasia, przyniosła nam paczuszkę: butelkę kawy, słoik konfitur, chleb, trochę cukru i tabliczkę czekolady.
-Dajcie znać na Pełczyńską-zawołałam przez okienko do cioci.
-Jeszcze wczoraj poszedł tam Lojzek- powiedziała ciocia.
Szymańskim przywiozła rodzina mnóstwo prowiantów, między innymi ugotowaną szynkę. Szymańscy serdecznie traktowali szynką wszystkich.
Piłyśmy kawę, którą przyniosła ciocia, a łzy spływały po twarzy.
Czatowałam przy oknie i oczekiwałam kogoś z ulicy Pełczyńskiej, ale niestety.

Po południu Dusanowa poczęła zdradzać objawy choroby umysłowej. Wydobyła spod pryczy walizkę, otworzyła i krzyczała:
-Chodźcie zobaczyć, czy mam złoto, o co mnie ciągle posądzacie!
Wyrzuciła wszystko z walizki, następnie pozbierała i z powrotem zapakowała. Wówczas powstał lament:
-Ona zapakowała moje rzeczy!
Znowu mieliśmy przegląd pasażerów, a około godziny 5-tej pociąg ruszył.
Freydenberg przez okno wołał na całe gardło:
-Niech żyje Polska!
Nie widzieliśmy kierownika ruchu, ani nie słyszeliśmy sygnału odjazdu. Ujechaliśmy kilkaset metrów, w tym ujrzeliśmy pomiędzy torami kapłana. Miał na sobie stułę. Uniósł w górę ręce i błogosławił nas, każdy wagon z osobna przeżegnał i rozgrzeszał. Uklękliśmy w wagonie i zanieśliśmy modlitwę.

wtorek, 1 marca 2011

Pożegnanie z domem.

10 kwietnia 1940. Lwów został wstrząśnięty do głębi nową falą aresztowań, jakie miało miejsce ostatniej nocy. Aresztowano kilka tysięcy mężczyzn. Ci, którzy uniknęli aresztowania, chodzą, jak błędni, sypiają w pobliskich lasach, w ogrodach i na polach..
Jazda na Zamarstynów uciążliwa. W pierwszych dniach kwietnia mam „wychodnoj”, poczynię starania o zmiane pracy.
Uzyskałam przeniesienie do ogrodów Klimowicza, położonych naprzeciw naszej kamienicy. Oprócz tego wyszłam do miasta, a może znajdę zajęcie w restauracji, gdzie będzie można coś zjeść?
12 kwietnia zajęłam miejsce w ogonku przed artelem restauracyjnym. Postanowiłam zostać kelnerką. Ogonek był długi, czekały niewiasty w różnym wieku, bo każdej zależy nie tyle na pracy, ile na zjedzeniu gorącego posiłku.
Po godzinnym wyczekiwaniu wyszedł dyrektor artelu. Był średniego wzrostu, liczył ponad 30 lat. Trochę łysawy, w długich butach i granatowej rubaszce po wierzchu. Dyrektor przeszedł długi ogonek, spozierając na nas od stóp do głowy. Wybrał dwie: młodą Żydówkę i mnie. Wręczył nam numerki i polecił przyjść jutro do pracy.

Dyrektor nie budził zaufania. Po naradzie z mamą, zrezygnowałam z pracy, jako kelnerka, a postanowiłam podjąć pracę w ogrodach Klimowicza.
Po południu przypadkowo spotkałam na ulicy Ukraińca Kobowa, obecnie dyrektora gimnazjum w Przemyślanach. Przybył do Lwowa, aby ostrzec Wojtusia Zimmermanna, bowiem ojca jego aresztowano. Pobiegłam ostrzec Wojtusia, ale nie zastałam go. Poprosiłam, by jutro przyszedł do mnie.

Wieczorem zagrzałam dwa baniaki wody i wzięłam kąpiel. Około godziny 10-tej wieczorem zaszłam do cioci Stasi, mieszkającej na parterze. Wuj Eli, drżącym głosem, opowiadał:
-Już od rana w naszej bramie stoi „pelikan”- tak nazywano enkawudystów w cywilu –Dzisiaj w nocy będą wielkie aresztowania, bowiem zarekwirowano wszelkie pojazdy mechaniczne, nawet wozy pocztowe.
Po ciele przeszedł mnie dreszcz. Doznałam dziwnego uczucia niepokoju. Pobiegłam do domu, zgasiłam światło i poszłam spać. Leżąc w łózku, pomyślałam: „Czyżby to miała być moja ostatnia noc w tym mieszkaniu?”
Usiłuję zasnąć, ale nie mogę. Wreszcie zmorzył mnie sen, drzemię. W tym zerwał mnie przeraźliwy dzwonek, a mogła to być godzina jedenasta. Dzwonek coraz przeraźliwszy, słyszę walenie w nasze drzwi do przedpokoju. Mama przyszła do mego pokoju, drży, jak osika, pyta:
-Ewo, co to będzie, co mam robić?
Dzwonek i walenie w nasze drzwi ani na chwilę nie ustaje. Dobijanie coraz natarczywsze. Kładę mamę do łóżka i rozgrzewam własnym ciałem. Powoli przychodzi do siebie. Przytulone czekamy. Po głowie przebiega mi myśl: „na pewno nas wywiozą”. W myśli obejmuję mieszkanie, jak spakować i co zabrać?
Dzwonek nie ustaje, a walenie w drzwi natarczywe. Koncert ten trwał do godziny 3-ciej rano, potem przystąpiono do wyłamywania drzwi. Widząc beznadziejną sytuację, postanowiłyśmy otworzyć drzwi. Mama podeszła i otworzyła drzwi. W drzwiach były już poważne szpary od wyłamywania bagnetem. Pod drzwiami zastałyśmy: czarnego pelikana, oficera N.K.W.D. w mundurze, trzech żołnierzy N.K.W.D. z wymierzonymi karabinami oraz dwóch uzbrojonych milicjantów.
Czarny pelikan obwieścił:
-Przeprowadzimy rewizję. Uzbrojona horda weszła do mieszkania, zaszli do pokoju mamy, podeszli do podręcznego neseserka, stojącego na nocnym stoliku, otworzyli neseserek i przeprowadzili szczegółową rewizję. Skonfiskowali złote, austryjackie talary, zaś kolczyki brylantowe, oprawione w platynę, drugie w szmaragdy, pierścionki z rubinami i brylantami oraz inne części biżuterii wartościowej, odrzucili, jako „szkło w srebrze”.
Na nocnym stoliku leżał ręczny, złoty zegarek damski. Mama patrzy-zegarek znikł. Ukradły go „władze sowieckiego N.K.W.D.”
Mama nie daje za wygraną, poirytowanym głosem żąda zwrotu zegarka. Wreszcie oficer sowiecki „znalazł” zegarek w zupełnie innym miejscu. Po prostu wyjął zegarek z kieszeni.
Splądrowali całe mieszkanie, otwierali szafy, szuflady, patrzeli w łóżkach i pod łóżkami.
Po rewizji „czarny pelikan” nakazał mamie pakować niezbędne rzeczy, powiedział:
-Pojedziecie pod Kijów do kurortu, do męża. On tam na was czeka w przygotowanym mieszkaniu.
Następnie zapytał:
-Gdzie wasza córka?
-Wyjechała.
-Kto wy?- zapytał mnie pelikan.
-Jestem Piotrkowska- powiedziałam.
-Gdzie pracujecie?
Wyjęłam zaświadczenie pracy i okazałam.
„Czarny Pelikan” przywołał stróżową Józefową, zapytał:
-Kto ona?
-Piotrowska- powiedziała stróżowa.
-Czy to córka tej starej?- zapytał
Oczyma daję znak Józefowej, by powiedziała „nie”.
Józefowa toczy ze sobą walkę, ściszonym głosem powiedziała:
-Tak.
Na to „czarny pelikan”:
-Dawaj, pojedziesz również do kurortu.
-Ja nie chcę jechać! Czekam na powrót męża. Jest w niewoli niemieckiej- powiedziałam.
-Niczewo. Napiszesz podanie do marszałka Woroszyłowa, mąż zostanie z niewoli zwolniony i przyślą go tobie.
Z miejsca przystapiłam do pakowania. Pod wpływem zdenerwowania rozbolał mnie żołądek. Chcę pójść do ustępu, ale „czarny pelikan” nie pozwala. Po gwałtownym naleganiu i zagrożeniu, wyraził zgodę, ale dał mi asystę żołnierza N.K.W.D. z karabinem. Siedzę na klozecie, a obok mnie stoi żołnierz z karabinem w ręku i pilnuje.
Mama podeszła do kredensu, aby zażyć waleriany. Żołnierz wydarł mamie lekarstwo, a kiedy podeszła do okna, stoi przy mamie i trzyma bagnet przy jej piersi.
Milicjant Polak, pomógł mi spakować rzeczy. Jemu zawdzięczam szereg cennych przedmiotów, których nigdy bym nie zapakowała. „Czarny pelikan” chodzi po mieszkaniu i spisuje meble, po czym każdy pokój z osobna plombuje.
Pani Łodyńska przywiozła nam gorącego mleka, przyszedł wuj Alojzy, by pożegnac nas. Żołnierz N.K.W.D. nakazał mu siadać.
Wuj siedzi, jest blady, mówi:
-Na pewno zabiorą mnie razem z wami.
Na dworze świta. Pod kamienicę zajechał ciężarowy samochód. Powrócił „pelikan” i pozwolił wujowi na pożegnanie nas. Wuj wpierw pożegnał mamę, a następnie mnie.
Płakałam, powiedziałam:
-Wuju, powiedz Mietkowi, że cokolwiek mnie spotka, zawsze będę go kochać. Dołożę wszelkich starań, by to wszystko przetrwać. O mamę bądź spokojny, otaczać ją będę opieką i nie opuszczę jej.
Płakaliśmy wszyscy, płakała pani Łodyńska, płakał wuj, płakała mama i płakałam ja.
Wuj i pani Łodyńska odeszli. Żołnierze wzięli nasz bagaż. Inni, pod karabinami najeżonymi bagnetami, wyprowadzili nas z naszego domu, w którym mieszkałam od urodzenia.


Wygnano nas z domu. We wszystkich mieszkaniach odchylano drzwi, żegnali nas ze łzami w oczach nasi lokatorzy.
Na ulicy, wokół ciężarówki, biegał wuj Eli, z rozpaczy rwał sobie z głowy siwe włosy, a z okien spoglądały na nas wystraszone twarze, zroszone łzami.
Wsadzili nas na ciężarówkę. Stanęłam i zrobiłam znak krzyża nad tymi, którzy nas żegnali, a oni błogosławili nas.
Ciężarówka ruszyła. Raz jeszcze rzuciłam okiem na naszą kamienicę, pragnęłam jak najdłużej zachować jej obraz w pamięci. Nagle ciężarówka stanęła pod numerem 6-tym. Z kamienicy wyprowadzili Baboniową i załadowali na ciężarówkę.
Ośmiu, po zęby uzbrojonych rabotników N.K.W.D. transportuje trzy bezbronne niewiasty.